Discussion by the Council of Ministers on Minority Policy, 1926

Obecni: prezes Rady Ministrów — prof. dr Kazimierz Bartel, minjsL spraw wewnętrznych — Kazimierz Młodzianowski, minister spraw zagranicznych — August Zaleski, minister spraw wojskowych — marszał Polski Józef Piłsudski, minister skarbu — Czesław Klamer, za ministra sprawiedliwości — podsekretarz stanu Julian Siennicki, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego — Antoni Sujkowski, minister rolnictwa i dóbr państwowych — dr Aleksander Raczyński, minister mysłu i handlu — inż. Eugeniusz Kwiatkowski, minister kolei  —Paweł Romocki, za ministra pracy i opieki społecznej — dyrektor depar tamentu Tadeusz Szubartowicz, minister robót publicznych — prof dr. Witold Broniewski, minister reform rolnych — dr Witold Staniewicz naczelnik wydziału w Prezydium Rady Ministrów — Daniel Rodich-Laskowski. Protokołuje radca ministerialny w Prezydium Rady Ministrów — Władysław Paczoski. (——)

[...]

Na wstępie minister spraw wewnętrznych uzupełnia i uzasadnia wniosek następującymi uwagami.

Rządy dotychczasowe nie miały wyraźnej linii politycznej w ustosunkowaniu się do mniejszości narodowych; polityka ta oscylowała między dwoma skrajnymi kierunkami: dążeniem do asymilowania narodowego i ultraliberalnym w stosunku do tych mniejszości. Tendencje asymilacji narodowej, wynikające z pewnej ideologii narodowej, zostały mocno wdrożone w umysły społeczeństwa i zaciążyły na psychice administracji, która w stosunku do mniejszości prowadzi kurs poniekąd eksterminacyjny. Z drugiej strony skoro się okazało, iż istnienie w Polsce licznych mniejszości oddziaływa poważnie na życie państwowe — wyłoniły się krańcowo przeciwne idee, które znalazły wyraz w skrajnie liberalnych poglądach na ukształtowanie stosunku do mniejszości.

W pewnych momentach, pod wpływem potrzeb polityki zewnętrznej uczyniono szereg posunięć zasadniczych, które ciążą na stosunku Państwa do mniejszości i stały się zobowiązaniami, których Państwo dotrzymać nie może są to: a) uchwalenie ustawy o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego w województwach: lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim z dnia 26 września 1922 r., Dz. U. nr 90/829; ustawa ta wydana w związku ze staraniami naszymi na terenie międzynarodowym o ustalenie granic wschodnich ma odnośnie do Małopolski Wschodniej charakter autonominacyjny; odnośne przepisy, jak również przepisy tejże ustawy zawierające zakaz kolonizacji, normy w zakresie praw językowych  i kreowania uniwersytetu ruskiego wcale dotąd nie zostały Skonane; b) statut województwa śląskiego jako za daleko posunięty ze owiska państwowego; statut ten jest wykonany i powoduje duże trudności dla zarządu państwem; c) ustawy językowe, wreszcie traktat o mniejszościach  nakłada na państwo szczególne obowiązki. W rozważaniu problemu mniejszości należy odróżnić sprawę programu państwowego jako takiego oraz potrzeb ludności od postulatów wyuwanych przez działaczy mniejszościowych. Żądania tych ostatnich idą bardzo daleko, nie licząc się z państwowym punktem widzenia i nie są wyrazem dążeń poszczególnych grup mniejszości, które na ogół są bierne i nie posiadają uświadomienia narodowego. Mimo to stwierdzić trzeba, że masy są niechętnie i nieufnie usposobione do państwa. Złożył sie na to szereg zawodów, jakich doznała ludność, dalej fatalne warunki egzystencji, ostra agitacja, uprawiana przeciwko państwu, wreszcie, co najważniejsze, dawny zatarg socjalny na tle agrarnym, zaogniony jeszcze od czasu rewolucji w Rosji. Po wsiach panuje bezrobocie i nędza wśród chłopów. Administracja nie stoi na wysokości zadania. Administracja ta ma bardzo ciężkie zadanie. Chaos prawodawczy, brak ksiąg ludności, ksiąg metrykalnych, katastralnych itp., nieuregulowane serwituty, rozproszkowanie działek stwarzają warunki, w których życie ludności układa się źle, a działanie administracji napotyka niejednokrotnie na nieprzezwyciężone trudności. Toteż działalność władz, które są często w niemożności załatwienia spraw, mających wagę dla ludności, jest w rezultacie dokuczliwa dla tej ludności. Zacytować tutaj należy przede wszystkim sprawę obywatelstwa. W województwach znaczna ilość ludności nie otrzymała dotąd stwierdzenia przynależności państwowej polskiej, mimo że posiada do tego prawo. W ubiegłym roku sumarycznie stwierdzono tę przynależność, uproszczonym sposobem, zainteresowanym spośród ludności wiejskiej, a obecnie minister spraw wewnętrznych wydał zarządzenie załatwienia do końca br. sprawy obywatelstwa odnośnie do wszystkich kategorii uprawnionych. Dążąc do zlikwidowania tego, przeciągającego się, ze szkodą państwa, problemu, minister natrafia jakoby na niechęć i opór administracji, która tak w tej, jak i w innych dziedzinach swej działalności daje niejednokrotnie dowód niezrozumienia swych zadań i nieodpowiedniego ustosunkowania się wobec potrzeb ludności.

Zasady polityki w stosunku do mniejszości należy postawić na gruncie praktycznym. Nie zważając na wysuwane przez działaczów programy i postulaty, trzeba wniknąć w istotne potrzeby ludności, a przede wszystkim powodować, by ludność ta zetknęła się z dodatnią stroną życia państwowego polskiego. Odrzucając ideę asymilacji narodowej, trzeba stworzyć warunki asymilacji państwowej.

Przechodząc do spraw szkolnych, stwierdza minister spraw wewnętrznych, że obecny system szkolny na kresach wytworzył ujemne rezultaty i podrażnił stosunki narodowościowe, mimo że stosunek ludności do szkoły polskiej wyjąwszy Rusinów w Małopolsce Wschodniej nie jest wrogi; system szkolny należałoby poddać rewizji. Zamiast rzadko tom nych 7-klasowych szkół, wskazane jest zakładanie gęściej szkół 1—2-klasowych, o nieprzeładowanym programie nauki. Wiele rozgoryczenia wywołują surowe kary za nieposyłanie dzieci do szkoły i w tym kierumku pożądane byłoby udzielenie odpowiednich pouczeń inspektoratom szkolnym. Wreszcie potrzebne jest poświęcenie szczególnej uwagi doborowi personelu nauczycielskiego, który często nie stoi na wysokości zadania. Zrewidowanie całego ujęcia sprawy szkolnej osłabiłoby, przeciwstawianie szkole polskiej szkole białoruskich i ukraińskich.

W zakresie polityki wyznaniowej popełniono szereg błędów. Duchowni prawosławni mają w sobie wrodzone poczucie lojalności wobec władzy, nie znajdują jednak poparcia ze strony władz, które odmawiaia im prawa obywatelstwa, nie dbają o ich należyte uposażenie i odnoszą się do nich z lekceważeniem. Należy załatwić ostatecznie sprawę stosuj ku kościoła prawosławnego do państwa i uregulować uposażenie kleru. Zachodzi niebezpieczeństwo, że jeżeli państwo nie otoczy kościoła i du-chowieństwa prawosławnego odpowiednią opieką, to duchowieństwo to może przejść do politycznego obozu mniejszości białoruskiej i ukraińskiej, co jest wciąż przedmiotem zabiegów ze strony działaczy mniej, szościowych.

Sprawa reformy rolnej jest ważkim czynnikiem w kształtowaniu stosunków mniejszości do państwa; reforma rolna winna uwzględniać komasację; akcję parcelacyjną należałoby prowadzić przede wszystkim w ośrodkach, gdzie istnieją silne zadrażnienia socjalne na tle agrarnym. Kolonizacja jest niewskazana; to, co dotychczas zrobiono na tym polu, zwróciło się przeciwko państwu; ludność miejscowa uważa akcję osadniczą za swą krzywdę, a osadnicy, otrzymawszy ziemię bez środków na zagospodarowanie się, nie są zadowoleni ze swego losu. Kolonizacji kresów zatem nie należy brać w rachubę, a to do czasu, kiedy uporządkowanie stosunków agrarnych, wprowadzenie ładu i porządku stworzy na tych ziemiach warunki sprzyjające naturalnemu przypływowi ludności z innych dzielnic.

Reasumując swoje wywody, minister spraw wewnętrznych oświadcza, że ideę asymilacji narodowej, która wyraża się przede wszystkim w posunięciach eksterminacyjnych w stosunku do mniejszości, uważa za chybioną, że jednak nie uznaje za właściwe przyspieszenie procesu uświadamiania narodowego mniejszości, zwłaszcza jeśli się ona odbywa w drodze wzbudzania niechęci do państwa. Należy sobie zdać sprawę z realnych potrzeb kulturalnych, gospodarczych i socjalnych mniejszości oraz zastanowić się, które z tych potrzeb i jakimi środkami można i należy zgodnie z interesem państwowym zaspokoić i tym sposobem stwarzać grunt dla asymilacji państwowej, która może być zresztą naturalnym pomostem do asymilacji kulturalnej, a co za tym idzie i narodowej.

Podsekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości wyjaśnił ujęcie w traktacie ryskim norm o obywatelstwie.

Następnie zabiera głos minister spraw wojskowych, który na wstępie stwierdza, że dla dokładnej oceny zagadnienia mniejszości brak nam bardzo ważnych danych, mianowicie dat statystycznych o ruchu ludności. Dane ostatniego spisu, przeprowadzonego 1921 r., nie odpowiadają już rzeczywistości. Od tego czasu zaszło wiele zmian w zakresie ruchu narodowościowego i wyznaniowego. Stwierdzenie obecnego stanu pod tym względem jest niezbędne, bowiem przy omawianiu całokształtu zagadania mniejszości w państwie i układaniu programu państwa do mniejszości musimy sobie zdać na wstępie sprawę, czy i o ile stan ten ze stanowiska narodowego uległ polepszeniu względnie pogorszeniu. Mimo jednak, że nie rozporządzamy dokładnymi datami, trzeba stwierdzić, że sytuacja przedstawia się pomyślnie; przede wszystkim podkreślić należy rozpowszechnienie się, ulepszenie i wyrobienie poprawności języka polskiego i mowy polskiej; jest to zasługą szkoły polskiej i powszechnej służby w wojsku; wpływ kultury polskiej i oddziaływanie państwa zaznaczyło się silnie między innymi na kresach zachodnich, gdzie można stwierdzić wydatny wzrost polszczyzny. Faktem jest, że Państwo i naród polski siłą swej przewagi oddziaływają na mniejszości w kierunku państwowoasymilacyjnym.

Źródło trudności, na jakie napotyka administracja w akcji zlikwidowania problemu obywatelstwa na ziemiach wschodnich, widzi minister spraw wojskowych w wadliwie przeprowadzonej repatriacji z Rosji. Nie znajdując należytego przeciwstawienia się ze strony naszej delegacji repatriacyjnej — władze sowieckie wstrzymywały powrót elementów państwowo i narodowo dodatnich, natomiast repatriowały do Polski ludzi nie mających prawa do przynależności państwowej polskiej. Co do duchowieństwa prawosławnego to stwierdzić należy, że jego większość nie jest miejscowego pochodzenia, zwłaszcza jeżeli chodzi o kler wyższy. W istniejącym stanie rzeczy zagadnienie obywatelstwa musiało nasuwać trudności dla władz, które zresztą system odmowy obywatelstwa stosują niejednokrotnie także względem osób o niewątpliwej przynależności państwowej polskiej.

Wracając do ogólnych uwag o problemie mniejszości, minister spraw wojskowych radzi nie przeceniać znaczenia tego problemu. Przy jego regulowaniu państwo nie może usuwać na drugi plan swoich zasadniczych interesów. Minister spraw wojskowych stwierdza, że kardynalnym postulatem polskiej racji stanu jest zagwarantowanie należnych praw językowi polskiemu. Język polski musi być uczony we wszystkich szkołach na terenie państwa; w języku polskim muszą być prowadzone wszelkie prace państwowe; sądy, władze administracyjne, samorządy winny urzędować w języku polskim. Śmiałe stwierdzenie, że istnieje jeden język państwowy, i wysnucie konsekwencji z przyjętej zasady nie jest niesprawiedliwością wobec mniejszości i przeciwnie, brak zdecydowanego stanowiska w tym kierunku byłby z krzywdą dla większości polskiej.

Organizacja sieci szkolnej w województwach wschodnich jest wadliwa; zamiast obecnego systemu, przy którym istnieje jedna większa szkoła na 5—6 wsi, należałoby przyjąć zasadę gęstszego rozmieszczania mniejszych szkół, a to z uwagi na to, że osiedla ludzkie są małe i rozrzucone.

Osadnictwo na kresach nie jest czynem chybionym, mimo że przy jego przeprowadzaniu popełniono szereg błędów; osadnicy są kierownikami życia miejscowego, mają w sobie niewygasłego ducha wojskowego i stanowią pożyteczny państwowo element; pod względem strategicznym obecność nad granicą osadników, którzy dotąd nie zatracili poczucia łączności z armią, posiada ważne znaczenie.

Reasumując swoje ogólne uwagi, minister spraw wojskowych podkreśla raz jeszcze jako konieczność państwową i narodową zapewnienie słusznych praw dla języka polskiego. Zarazem, nawiązując do uwag wstępnych, akcentuje minister spraw wojskowych potrzebę wdrożenia i prowadzenia prac, które by Rządowi dawały systematyczny i stajy przegląd zmian w dziedzinie ruchu ludności pod względem narodowościowym, językowym i wyznaniowym.

Następnie minister spraw wojskowych wypowiada uwagi odnośnie stosunku państwa do poszczególnych mniejszości.

Niemcy wykazali w ciągu historii łatwość asymilacji i posiadają wrodzony pierwiastek lojalności wobec państwa. Zużytkowanie tej mniejszości dla państwa z widokami na asymilację państwową jest możliwe i prawdopodobne. Rządy w stosunku do Niemców winny być sprawiedliwe, ale mocne, ludność ta bowiem musi czuć silną rękę władzy nad sobą.

Co do Małopolski Wschodniej, należy się zastanowić, czy nie byłoby celowe uchylenie obowiązującego na tym terenie przepisu, stanowiącego, że w małżeństwie osób o obrządku mieszanym, synowie otrzymują obrządek ojca, a córki matki. Wydaje się, że przepis ten działa obecnie hamująco na wzrost polskości. Zasadą rządów w stosunku do ludności ruskiej w Małopolsce Wschodniej winna być praworządność i unikanie drażnienia.

Na Wołyniu można odróżnić 2 strefy: północną leśną, łatwą do ujęcia przez zarząd państwowy, i południową żyzną, przedstawiającą trudności w rządzeniu. Władza państwowa w stosunku do ludności na Wołyniu winna być mocna i surowa, ale sprawiedliwa.

Charakterystyka Białorusinów we wniosku ministra spraw wewnętrznych jest słuszna. Język ich jest tak trudny i niewyrobiony, że nie może być językiem szkoły i urzędów.

Co do Litwinów, to element ten, podobnie jak Niemcy, najlepiej się nadaje do asymilacji. Ze względów taktycznych państwo nie powinno występować w stosunku do tej ludności bezpośrednio z szerokim programem, bowiem odnośne posunięcia mogą być wyzyskane jako przedmiot przetargów z Kowieńszczyzną.

Jeżeli chodzi o zakres proponowanej przez ministra spraw wewnętrznych amnestii, to minister spraw wojskowych wypowiada się zasadniczo przeciwko obejmowaniu amnestią zbrodni szpiegostwa i akcji dywersyjnych.

Kończąc, minister spraw wojskowych akcentuje raz jeszcze konieczność zagwarantowania należnych praw językowi polskiemu.

Następnie składa oświadczenie minister spraw zagranicznych. Minister stwierdza, że z punktu widzenia polityki zagranicznej Polska jest wysoce zainteresowana w zniesieniu traktatu o mniejszościach. W dotychczasowych swych zabiegach Ministerstwo Spraw Zagranicznych szło po linii neutralizowania jego przepisów drogą wpływania na odpowiednie kształtowanie procedury w Lidze Narodów w sprawach wynikających z traktatu; cel ten został w znacznej mierze osiągnięty, tak że traktat obecnie nie jest dla nas groźny. Niemniej należy go zlikwidować w zupełności. Będzie to możliwe, jeśli tak ułożymy nasz stosunek do mniejszości, że zagranica nie będzie miała powodów do interwencji. Chodzi przede wszystkim o to, by przepisy odnoszące się do mniejszości — bez względu na stopień ich liberalizmu — nie pozostały martwą literą, lecz były konsekwentnie wprowadzane w życie, oraz by stosunek władz do mniejszości był nacechowany sprawiedliwością i praworządnością, by nie było nadużyć, bezprawia i nieuzasadnionych szykan. Minister spraw zagranicznych zauważa, że należałoby mu zapewnić wpływ na posunięcia Rządu w pewnych dziedzinach problemu mniejszości, które dla polityki wewnętrznej nie mają większego znaczenia, a dla polityki zagranicznej mogą posiadać wybitną wagę — jako przedmiot ustępstw w akcji dyplomatycznej z sąsiednimi państwami. W stosunku do mniejszości niemieckiej miejsca to mieć nie będzie, bowiem walkę o swoje prawa prowadzić będą Bniemcy na terenie Ligi Narodów, natomiast pragnie minister spraw zagranicznych sprawę ustosunkowania się Rządu do mmejszosci litewskiej uczynić przedmiotem przetargów z Kowieńszczyzną.

Sprawa białoruska nie przedstawia dla polityki zagranicznej państwa większego znaczenia. Znacznie większą wagę ma problem ukraiński, zwłaszcza na Wołyniu, bowiem pewne posunięcia odnośnie do tej ludności na tym terenie będą mogły oddać usługi w zakresie naszej polityki wobec Rosji.

Minister reform rolnych widzi najważniejszy powód zadrażnienia stosunku mniejszości do państwa w centralistycznym systemie rządzenia; wojewodowie mieli bardzo ograniczoną sferę decyzji. Władze centralne wydały szereg przepisów i zarządzeń, polegających na nieznajomości miejscowych stosunków i niezrozumieniu potrzeb ziem wschodnich; usuwano z urzędów autochtonów i przysyłano urzędników nie orientujących się w psychice kraju i ludności i odnoszących się do tej ludności z niechęcią i lekceważeniem; korzystała z tego przede wszystkim agitacja antypaństwowa. Zaniedbanie gospodarcze kresów jest wielkie; polityka poprzednich rządów, przeciwna interesom rolnictwa, spowodowała szkodliwe Skutki przede wszystkim na kresach, nie posiadających rozwiniętego przemysłu, który w innych dzielnicach dawał pewną rekom pensatę strat rolnictwa. Polityka leśna jest zła; drzewa wycina się  wiele, wbrew racjonalnej gospodarce, co powoduje uzasadnioną krytykłę ludności, tłumaczącej sobie na niekorzyść trwałości polskich rządów ten system przyspieszonej eksploatacji. Działalność Rządu w zakresie budowy domów i dróg wydawała pewne efekty — niemniej rezultaty są niewystarczające; zwłaszcza w zakresie polityki komunikacyjnej potrzebna jest intensywna akcja. Polityka agrarna prowadzona była nie pod kątem widzenia potrzeb ziem wschodnich, a wyzysku tego kraju. Osadnictwo w zasadzie było racjonalną koncepcją — zostało jednak niewłaściwie i niecelowo przeprowadzone. Język polski musi uzyskać swoje prawa jako jedna z form państwowych, treść jednak winna by być czerpana z pierwiastków życia ludności. Zadaniem Rządu jest prowadzenie takiej polityki, by ludność czuła, że jej interesy są związane z państwem. Wysoce szkodliwe jest zaciąganie daleko idących zobowiązań przez dawanie — bez przemyślenia — przyrzeczeń i deklaracji; natomiast konieczne jest ścisłe wykonywanie przepisów i realizacja przyznanych praw. Usunięcie wspomnianego na wstępie centralistycznego systemu rządzenia i uwzględnianie w ramach konieczności państwowych potrzeb ludności usunie zdaniem ministra reform rolnych, obecne zadrażnione stosunki między państwem a mniejszościami.

Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego wyjaśnia na wstępie, że racjonalna statystyka ruchu ludności prowadzona jest tylko w b. dzielnicy pruskiej; w innych dzielnicach państwa kler katolicki odmówił spełniania tych funkcji. Daty spisu ludności z r. 1921 wymagają z punktu widzenia dzisiejszego stanu pewnych poprawek. Spis wykazuje 69% Polaków w stosunku do ogółu ludności w państwie; cyfra ta jest za wysoka, skoro się zważy, że przy spisie zaliczono siedemset kilkadziesiąt tysięcy Żydów i 505 tysięcy prawosławnych jako Polaków. Oceniając krytycznie wyniki spisu należy stwierdzić, że rzeczywistych Polaków w państwie jest nieco więcej ponad 65%. Jeżeli chodzi o prze-strzeń zamieszkałą przez mniejszości, to żywioł białoruski zajmuje 14%,  a ukraiński 22,7% ogólnej powierzchni państwa; żeby nie przykładać zbyt optymistycznej miary — można ocenić, że 39% obszaru państwa ma niepolską większość. Niemcy nie mają większości w żadnym powiecie. Charakterystyczne jest istnienie pasa posiadającego większość polską, ciągnącego się poprzez Grodno, Wilno, aż do granicy sowieckiej.

Dzielnicą, wykazującą największy odsetek ludności niepolskiej, jest Wołyń; liczba ludności ruskiej ruskiej Ukraińskiej. na tym terenie przekracza 80% ogółu ludności; systemu polonizacyjnego tutaj stosować nie można i należy ułożyć program uwzględniający odrębność narodowościową tej ludności.

System szkolny utrakwistyczny w stanie dzisiejszego zastosowania tego systemu przynosi najgorsze rezultaty, roznieca walki narodowościowe, sprzyja szykanom i bezprawiom; system ten musi być poddany rewizji.

Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego porusza sprawą propagandy szerzonej przez biskupa Przeździeckiego na rzecz tzw. słowiańskiego obrządku. Akcja ta nie ma żadnego dodatniego znaczenia dla Peresów narodowych, przeciwnie, przedstawia niebezpieczeństwo dla państwa; państwo powinno do niej ustosunkować się nieprzychylnie. Ludności prawosławnej jest w Polsce 11,3%, z czego Rosjan pięćdziesiąt kilka tysięcy; mimo tak znikomej liczby Rosjanie posiadają w Polsce 13 gimnazjów prywatnych, w których rusyfikują Białorusinów i Ukraińców. Prawosławie w Polsce jest moralnie słabe i nie ma siły wewnętrznej. Duchowieństwo prawosławne na Wołyniu i Polesiu rekrutuje się spośród miejscowej ludności, zaś na północy w 2/3 składa się z przybyszów z Rosji. Na ogół jest ono zadowolone ze swego położenia. Godny wzmianki jest fakt propagandy religijnej szerzonej na Wołyniu i Małopolsce Wschodniej przez sztundystów, protestantów i metodystów. W poetyce swej wobec cerkwi prawosławnej powinien Rząd przede wszystkim stanąć na stanowisku, że ster rządów cerkwi odebrać należy Rosjanom, którzy zajmując stanowiska duchownych są niepożądanymi pośrednikami między państwem a ludnością prawosławną, ukraińską i białoruską. Co do ludności białoruskiej minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego wypowiada się za stworzeniem dla niej własnego szkolnictwa, w którym jednak język polski byłby mocno postawiony dla ułatwiania rozprzestrzeniania się wpływów kultury polskiej.

Ludność Polesia jest bierna. Wskazaniem polityki polskiej na tym terenie jest upraworządnienie stosunku władz do ludności i zaspokajanie jej potrzeb w granicach możności i interesów państwa.

Co do osadnictwa, to Rząd oficjalnie akcji tej prowadzić nie powinien, natomiast nie należałoby przeszkadzać działalności na tym polu rozwijanej przez inicjatywę prywatną.

Odnośnie do ludności niemieckiej stwierdza minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego, że mniejszość ta posiada wystarczającą ilość szkół.

W końcu, poruszając sprawę żydowską, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego ogranicza się na razie do stwierdzenia, że rozwiązanie tego problemu przedstawia największe trudności.

Podsekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości omawia błędy popełnione w dotychczasowej polityce państwowej w zakresie polityki agrarnej. Głównym błędem był zakaz dobrowolnej parcelacji.

Prezes Rady Ministrów zamykając posiedzenie komunikuje, że dalsze obrady nad wnioskiem ministra spraw wewnętrznych kieruje do Komitetu Politycznego Rady Ministrów, którego posiedzenie odbędzie się w dniach najbliższych.

Posiedzenie zakończono o godz. 9 wieczór.

 Text-RTL K. Bartel